Trong nhiều gia đình Việt, bàn thờ tổ tiên là nơi rất trang trọng. Ngày rằm, mùng một có hương. Ngày giỗ có mâm cơm. Tết có hoa quả, lễ vật. Con cháu đi xa về cũng thường thắp một nén nhang trước bàn thờ ông bà. Những điều ấy là nét đẹp văn hóa rất sâu, bởi nó nhắc con người nhớ rằng mình không tự nhiên mà có. Trước mình là cha mẹ, ông bà, tổ tiên và cả một dòng người đã sống, lao động, hy sinh để thế hệ sau có mặt hôm nay.
Nhưng có một câu hỏi đáng suy ngẫm: nếu bàn thờ rất đẹp, lễ nghi đầy đủ, khói hương không thiếu, nhưng người trong nhà lại sống lạnh nhạt với nhau, vậy việc thờ cúng ấy còn lại bao nhiêu phần ý nghĩa?
Có những gia đình chăm bàn thờ rất kỹ nhưng cha mẹ còn sống lại ít được hỏi han. Có người làm giỗ rất lớn nhưng anh em không nhìn mặt nhau. Có người ngày nào cũng khấn tổ tiên phù hộ gia đạo, nhưng chính mình lại là người làm cả nhà bất an vì nóng giận, hơn thua hoặc tranh chấp tiền bạc. Khi đó, cái đáng lo không phải bàn thờ thiếu lễ, mà là việc thờ đang dần chỉ còn phần hình thức.
Thờ người đã mất đúng nghĩa không chỉ nằm ở việc đặt gì lên bàn thờ. Nó nằm ở cách người sống tiếp tục sống sau khi người thân đã khuất.
Bàn Thờ Là Nơi Nhắc Mình Nhớ Nguồn, Không Phải Nơi Để Mặc Cả
Nhiều người vô tình biến bàn thờ thành nơi xin xỏ. Xin công việc thuận lợi, xin tài lộc, xin con cái học hành thành đạt, xin buôn bán đông khách, xin tránh tai ương. Mong cầu những điều tốt đẹp cho gia đình là chuyện rất bình thường, nhưng nếu chỉ xem tổ tiên như một lực lượng phải "phù hộ" cho con cháu thì ý nghĩa của việc thờ cúng đã bị thu hẹp rất nhiều.
Thờ tổ tiên trước hết là biết ơn. Ta thắp hương không phải để nhắc người đã mất rằng họ còn trách nhiệm chăm lo cho mình. Ta thắp hương để nhắc chính mình rằng hôm nay ta có được nhiều thứ là nhờ công sức của người đi trước.
Có người cha cả đời làm việc để con được học. Có người mẹ dành gần hết tuổi trẻ chăm con. Có ông bà từng sống trong hoàn cảnh khó khăn nhưng vẫn cố giữ nhà, giữ đất, giữ nề nếp gia đình. Những thứ con cháu đang hưởng hôm nay không hoàn toàn bắt đầu từ mình.
Khi hiểu như vậy, việc đứng trước bàn thờ tự nhiên khác đi. Không chỉ cầu: "Xin ông bà cho con làm ăn thuận lợi." Mà còn phải tự hỏi: "Nếu làm ăn thuận lợi, mình có sống sao cho xứng đáng với cái tên gia đình đang mang không?"
Đó mới là phần sâu của việc thờ.
Người Đã Mất Có Thể Không Cần Một Mâm Lễ Lớn, Nhưng Người Sống Rất Cần Một Nếp Nhà Tốt
Ta không thể biết chắc thế giới sau cái chết vận hành như thế nào. Các tôn giáo và tín ngưỡng có những cách giải thích khác nhau. Nhưng có một điều rất thực tế: di sản lớn nhất của người đã mất không chỉ là nhà cửa, tiền bạc hay đất đai, mà còn là cách sống mà họ để lại.
Một người cha sống có chữ tín sẽ để lại cho con cái một bài học về danh dự. Một người mẹ biết thương người sẽ để lại cho con cháu một nếp nhà có tình. Một người ông sống ngay thẳng có thể khiến nhiều thế hệ sau vẫn nhắc câu: "Ông mình ngày xưa nghèo nhưng không lấy thứ không phải của mình."
Đó chính là gia phong.
Nếu sau khi họ mất, con cháu giữ được những điều ấy, việc thờ cúng không còn nằm riêng trên bàn thờ nữa. Nó đã đi vào đời sống.
Ngược lại, nếu bàn thờ rất lớn nhưng con cháu làm ăn bất tín, anh em vì tiền quay lưng, người trong nhà không còn kính trên nhường dưới thì cái phần quan trọng nhất của hương hỏa đã suy rồi.
Hương trên bàn thờ có thể cháy vài chục phút. Gia phong có thể cháy qua nhiều đời.
Thờ Cha Mẹ Đã Mất Mà Bỏ Quên Cha Mẹ Đang Sống Là Một Nghịch Lý
Trong đạo hiếu có một điều rất căn bản: người cần được báo hiếu trước tiên là cha mẹ còn hiện tiền.
Có người rất chu đáo với ngày giỗ ông bà nhưng lại thiếu kiên nhẫn với cha mẹ già. Có người không tiếc tiền mua lễ nhưng lại thấy phiền khi phải đưa mẹ đi khám. Có người lau bàn thờ mỗi ngày nhưng cả tuần không gọi hỏi cha mình một câu.
Điều đó rất đáng để nhìn lại. Bởi người đã mất không còn ăn được bữa cơm mình nấu. Người đang sống thì có. Người đã mất không còn mặc chiếc áo mình mua. Cha mẹ đang còn thì có.
Đừng quá chăm phần âm mà quên phần dương.
Nếu trong nhà còn một người già, chăm họ tử tế chính là một phần rất lớn của đạo thờ tổ tiên. Vì người ấy chính là mắt xích đang nối mình với những thế hệ trước. Hiếu với người sống luôn quan trọng hơn việc cố chứng minh lòng hiếu sau khi họ mất.
Ngày Giỗ Không Nên Chỉ Là Ngày Ăn Uống
Ngày giỗ trong văn hóa Việt có một ý nghĩa rất đẹp. Đó là dịp con cháu trở về, nhớ người đã mất và gặp lại nhau. Nhưng nếu ngày giỗ chỉ còn là dịp nấu thật nhiều món, ăn uống rồi ai về nhà nấy thì phần tinh thần rất dễ mờ đi.
Một ngày giỗ có ý nghĩa hơn khi thế hệ trẻ được nghe về người đã mất. Ông từng là người thế nào? Bà đã sống ra sao? Cha mẹ đã trải qua những gì? Gia đình này từng khó khăn thế nào? Có bài học nào đáng giữ?
Đó là cách ký ức được truyền lại.
Một đứa trẻ biết tên ông cố mình, biết câu chuyện gia đình mình, biết những nguyên tắc ông bà từng giữ sẽ có cảm giác về nguồn cội khác với một đứa trẻ chỉ biết đến ngày giỗ là ngày có nhiều đồ ăn.
Thờ cúng tổ tiên cũng là giữ ký ức. Nếu không kể lại, vài thế hệ sau bàn thờ vẫn còn nhưng không ai biết người trong ảnh là ai. Lúc ấy, hình thức còn mà sự kết nối đã mất.
Đừng Để Ngày Giỗ Trở Thành Ngày Tạo Thêm Oán
Có một cảnh rất buồn là ngày giỗ lại trở thành dịp khơi chuyện cũ. Anh em nhắc chuyện chia đất. Người này trách người kia ít đóng góp. Con dâu, con rể bất hòa. Ai cũng đứng trước bàn thờ khấn người mất phù hộ, rồi ngay sau đó lại khiến nhau tổn thương.
Nếu thật sự tin người đã khuất biết chuyện con cháu, thì điều này mới là thứ đáng ngại.
Một mâm cúng lớn không thể thay cho hòa khí. Nếu ông bà từng mất cả đời để giữ gia đình, thì việc con cháu nhường nhau một lời, bớt một câu hơn thua có khi còn ý nghĩa hơn việc thêm một món lên mâm.
Thờ người đã mất mà làm người sống đau nhau thì rất dễ thành nghịch lý.
Thờ Cúng Không Nhất Thiết Phải Xa Hoa
Sự trang nghiêm và sự phô trương là hai chuyện khác nhau.
Bàn thờ sạch sẽ, hoa tươi, chén nước trong, nén hương thành kính đã có thể rất trang nghiêm. Không phải lễ vật càng đắt thì lòng hiếu càng lớn.
Có gia đình khó khăn nhưng đến ngày giỗ vẫn vay tiền để làm thật lớn vì sợ người khác nói. Điều đó không cần thiết. Người đã mất nếu từng thương con cháu chắc cũng không muốn con cháu mắc nợ chỉ để cúng mình.
Tâm linh đúng không nên tạo thêm gánh nặng. Nếu điều kiện có bao nhiêu thì làm trong khả năng bấy nhiêu. Quan trọng hơn vẫn là lòng biết ơn và cách sống.
Đốt Nhiều Vàng Mã Không Thể Thay Cho Việc Sống Có Đức
Vàng mã thuộc về một lớp tín ngưỡng dân gian và trong một số nghi thức Đạo giáo cũng có sử dụng các vật phẩm giấy theo hệ thống riêng. Nhưng không nên dùng số lượng vàng mã để đo mức độ thờ kính.
Nếu gia đình giữ tục thì có thể làm ở mức phù hợp, hiểu đó là một biểu tượng tưởng nhớ. Nhưng đừng tin rằng cứ đốt càng nhiều thì người đã mất càng được hưởng. Đừng sợ rằng không đốt thì họ sẽ trách. Đừng để sự tưởng nhớ biến thành một cuộc mua sắm cho thế giới vô hình.
Nếu có tiền để làm thật nhiều đồ mã, hoàn toàn có thể dành một phần để làm việc thiện nhân danh người đã mất. Một suất cơm thật. Một phần học phí cho trẻ khó khăn. Một khoản thuốc cho người bệnh. Một cái cây được trồng.
Ít nhất, đó là những điều tạo lợi ích rõ ràng trong thế giới người sống. Nếu tin vào hồi hướng, ta có thể thành tâm hồi hướng việc thiện ấy cho người quá cố.
Như vậy nỗi nhớ không chỉ thành tro. Nó thành một điều lành.
Cầu Siêu Không Phải Là Lôi Người Đã Mất Quay Lại
Nhiều người sau khi có tang quá nhớ nên liên tục muốn biết người mất đang ở đâu, có về nhà không, có muốn nói gì không. Có người tìm cách gọi hồn hoặc hỏi đủ nơi để "kết nối".
Nhưng nếu nhìn từ tinh thần Phật giáo và cả nhiều hệ thống Đạo giáo, người mất có con đường của người mất. Việc tốt hơn thường là cầu cho họ được nhẹ, được buông, được đi theo thiện duyên, chứ không phải cứ kéo họ quay lại đời sống cũ.
Thương không có nghĩa là giữ. Có khi thương nhất là chấp nhận sự chia ly. Người sống càng níu, chính mình càng khó bước tiếp.
Thờ người mất đúng không phải biến căn nhà thành nơi lúc nào cũng sống với nỗi sợ họ đang quanh quẩn. Bàn thờ nên là nơi tưởng nhớ và biết ơn, không phải nguồn tạo ám ảnh.
Nếu Tin Người Đã Khuất Có Thể Biết, Hãy Để Họ Nhìn Thấy Một Gia Đình Đang Sống Tốt
Có một cách rất đơn giản để kiểm tra việc thờ cúng của mình có đang đi vào chiều sâu hay không.
Hãy giả sử người đã mất thật sự đang nhìn. Cha nhìn thấy con cái. Mẹ nhìn thấy anh em. Ông bà nhìn thấy cháu chắt. Họ muốn thấy gì?
Con cháu đốt cho mình nhiều hơn hay con cháu biết thương nhau hơn? Mộ phần đẹp hơn hay gia đình tử tế hơn? Giỗ lớn hơn hay đứa cháu từng hư nay biết sống đàng hoàng hơn?
Có lẽ câu trả lời rất rõ. Người đã mất nếu thương ta khi còn sống thì khó có lý do gì sau khi mất lại chỉ quan tâm đến lễ vật. Điều cha mẹ mong cả đời thường rất đơn giản: con mình sống ổn, sống tử tế và gia đình đừng tan.
Nếu làm được điều ấy, đã là một loại thờ rất sâu.
Làm Việc Thiện Nhân Danh Người Đã Mất
Đây là một cách rất đáng để các gia đình tạo thành truyền thống.
Ngày giỗ ông, cả nhà góp một khoản làm thiện. Ngày giỗ mẹ, nấu một ít phần ăn cho người khó khăn. Ngày mất của cha, trồng một cây.
Không nhất thiết phải lớn. Quan trọng là để ký ức về người đã khuất tiếp tục sinh ra điều tốt.
Thử nghĩ nếu mỗi năm ngày giỗ của một người lại có thêm vài người được giúp, thì sau hai mươi năm, người đã khuất dù không còn hiện diện nhưng cái tên của họ vẫn đang tạo ra thiện duyên.
Đó là một kiểu hương hỏa rất đẹp.
Thờ Người Đã Mất Còn Là Biết Hóa Giải Những Điều Chưa Xong
Có người cha mất khi hai cha con còn giận nhau. Có người mẹ mất khi con chưa kịp xin lỗi. Có người cả đời mang cảm giác "giá như ngày ấy mình làm khác".
Không thể quay lại sửa quá khứ. Nhưng có thể dùng sự hối tiếc để thay đổi hiện tại.
Nếu từng nóng với cha, từ nay đừng làm con mình sợ giống như vậy. Nếu từng vô tâm với mẹ, hãy biết quan tâm hơn đến người già xung quanh. Nếu cha mẹ từng muốn anh em đoàn kết, hãy cố đừng để một chuyện nhỏ phá mất điều ấy.
Đó là một dạng sám hối bằng hành động. Ngồi trước bàn thờ xin lỗi rồi ngày mai sống y như cũ thì sự xin lỗi chưa đi được bao xa.
Người đã mất không thể nhận lại quá khứ. Nhưng ta có thể không để lỗi cũ sinh thêm lỗi mới.
Đừng Thờ Người Mất Bằng Nỗi Sợ
Có người rất sợ bàn thờ. Hôm nào quên thắp hương thì lo. Mơ thấy người thân liền nghĩ họ đang trách. Làm ăn xấu một chút thì nghĩ tổ tiên không phù hộ. Một tiếng động trong nhà cũng liên hệ đến phần âm.
Nếu việc thờ khiến ta càng ngày càng sợ thì nên xem lại cách hiểu.
Tổ tiên trong đạo hiếu nên là nguồn của sự biết ơn và kết nối. Không phải nguồn ám ảnh. Nếu cha mẹ từng yêu thương mình, không có lý do gì để hình dung sau khi mất họ trở thành những người chỉ chờ con quên một ngày giỗ rồi trừng phạt.
Tín ngưỡng nên làm con người sống tốt hơn. Không phải hoảng hơn.
Bàn Thờ Đẹp Nhất Vẫn Là Một Gia Đình Có Hòa Khí
Phong thủy bàn thờ có những nguyên tắc riêng về vị trí, sự sạch sẽ, trang nghiêm, cân đối với không gian. Những điều ấy đáng được tôn trọng.
Nhưng phong thủy bàn thờ không thể tách khỏi phong thủy của con người.
Một bàn thờ đặt đúng hướng nhưng phía dưới là vợ chồng ngày nào cũng cãi nhau thì vấn đề lớn nhất có còn nằm ở hướng không? Một gia đình có đầy đủ vật phẩm nhưng anh em oán nhau thì pháp khí nào thay được một lời xin lỗi?
Có những thứ không thể hóa giải bằng vật phẩm. Phải hóa giải bằng con người.
Đó là lý do hòa khí có thể xem là một trong những phần quan trọng nhất của phong thủy gia đạo.
Kết Luận: Vậy Thờ Người Đã Mất Thế Nào Để Không Chỉ Còn Là Hình Thức?
Hãy giữ nơi thờ cúng sạch sẽ và trang nghiêm theo điều kiện gia đình. Hãy nhớ ngày giỗ, nhưng đừng chỉ nhớ mâm cúng mà quên câu chuyện về người đã mất. Hãy dạy con cháu biết ông bà mình là ai.
Nếu theo tôn giáo, thực hành nghi lễ đúng tinh thần của tôn giáo ấy, đừng trộn mọi thứ thành một khối rồi sợ hãi. Nếu làm việc thiện, có thể hồi hướng. Nếu còn oán kết trong gia đình, cố gắng hóa giải. Nếu cha mẹ còn sống, chăm cha mẹ trước khi chăm bàn thờ của thế hệ trước. Nếu người thân đã mất, sống sao cho những điều tốt của họ tiếp tục tồn tại trong mình.
Không cần nghi lễ quá cầu kỳ. Không cần biến việc thờ thành cuộc thi ai cúng lớn hơn.
Bởi cuối cùng, người đã mất được thờ bằng hương chỉ trong vài phút. Nhưng họ được thờ bằng cách sống của con cháu suốt cả một đời.
Một gia đình biết nhớ nguồn. Con cháu biết giữ đức. Anh em không vì lợi mà mất nhau. Người trẻ còn biết những câu chuyện của người đi trước. Những việc thiện vẫn được tiếp tục dưới cái tên của người đã mất.
Đó mới là lúc việc thờ không chỉ còn trên bàn thờ. Nó đã trở thành một phần của đời sống.
Và có lẽ, một nén hương ý nghĩa nhất không phải là nén hương cháy lâu nhất. Mà là nén hương khiến người đang đứng trước bàn thờ tự hỏi: "Mình đang sống thế nào để xứng đáng với những người mình đang thờ?"
BIÊN SOẠN: THẦY TRẦN KHƯƠNG
