Mỗi khi đến ngày giỗ, lễ Tết, Vu Lan hay những dịp tưởng niệm người đã khuất, nhiều gia đình lại chuẩn bị vàng mã rất chu đáo. Tiền âm phủ, quần áo giấy, nhà cửa, xe cộ, thậm chí cả những vật dụng hiện đại cũng được làm bằng giấy để đốt gửi cho người thân. Tâm lý phía sau việc ấy rất dễ hiểu: khi còn sống, ta từng mua quần áo cho cha mẹ, từng gửi tiền, từng chăm sóc từng bữa ăn. Đến khi họ mất, con người vẫn muốn tiếp tục làm một điều gì đó để thể hiện tình thương. Vì vậy mới nảy sinh suy nghĩ rằng người sống cần gì thì người chết chắc cũng cần những thứ tương tự.
Nhưng báo hiếu người đã khuất có thật sự chỉ nằm ở việc đốt cho họ thật nhiều vàng mã hay không? Nếu một người con mỗi năm đốt cả xe vàng mã nhưng khi cha mẹ còn sống lại hiếm khi hỏi thăm, thì đống vàng ấy có bù lại được những năm tháng đã bỏ lỡ không? Nếu ngày giỗ mâm cao cỗ đầy nhưng anh em vì tài sản cha mẹ để lại mà không nhìn mặt nhau, người đã mất nếu thật sự có thể biết liệu có an lòng hay không?
Đây mới là điều đáng suy ngẫm
Vàng Mã Là Tập Tục, Không Phải Thước Đo Chữ Hiếu
Vàng mã có một vị trí nhất định trong tín ngưỡng dân gian Á Đông. Qua nhiều thế hệ, những vật dụng thật từng được chôn theo người chết dần được thay bằng đồ tượng trưng làm từ giấy. Từ đó hình thành tiền giấy, quần áo giấy và rất nhiều loại đồ mã như ngày nay.
Nếu gia đình giữ phong tục này với tinh thần tưởng nhớ, tiết chế và hiểu đây là một biểu tượng văn hóa thì không nhất thiết phải cực đoan bài xích. Vấn đề bắt đầu khi vàng mã bị biến thành thước đo lòng hiếu.
Đốt ít thì sợ người mất thiếu. Không đốt thì sợ bị trách. Nhà bên cạnh đốt nhiều hơn thì mình lại cảm thấy có lỗi. Dần dần, tình thương bị thay bằng nỗi sợ. Đạo hiếu vốn rất đẹp nhưng lại trở thành một nghĩa vụ nặng nề.
Trong khi đó, chữ hiếu không thể đo bằng số tiền mua vàng mã. Một người con chăm sóc cha mẹ lúc bệnh, kiên nhẫn với cha mẹ khi tuổi già, sống tử tế để cha mẹ không phải lo lắng, đó mới là phần căn bản của hiếu đạo.
Cha mẹ cần một chiếc áo thật khi còn lạnh hơn một tủ quần áo giấy sau khi mất. Cần một chuyến đưa đi khám khi còn bệnh hơn một chiếc xe bằng giấy trong ngày giỗ. Cần con về ăn một bữa cơm khi còn ngồi được bên bàn hơn rất nhiều mâm cỗ sau này.
Đừng để đến lúc người thân không còn nữa chúng ta mới bắt đầu có thời gian cho họ.
Phật Giáo Không Xem Vàng Mã Là Cách Xóa Nghiệp Cho Người Mất
Nếu nhìn từ giáo lý Phật giáo, trọng tâm sau cái chết không nằm ở việc người mất sở hữu bao nhiêu tiền bạc hay vật dụng ở thế giới bên kia, mà nằm ở nghiệp và nhân duyên.
Một người đã tạo nhân gì thì phải chịu những quả tương ứng. Người sống có thể làm thiện, cúng dường, bố thí, tụng kinh và hồi hướng, nhưng không thể đơn giản dùng vật chất để mua lại nhân quả cho người quá cố.
Nếu chỉ cần đốt thật nhiều tiền giấy là người chết có thể được giàu có, hết nghiệp hay chuyển cảnh giới thì nguyên lý nhân quả sẽ trở thành một cuộc giao dịch. Điều đó không phù hợp với tinh thần Phật giáo.
Chính vì vậy, trong nhiều truyền thống Phật giáo, khi có người thân qua đời, người sống được khuyến khích tạo thiện nghiệp rồi hồi hướng. Có thể giúp người nghèo, hỗ trợ người bệnh, cúng dường đúng pháp, làm những việc có ích cho cộng đồng, hạn chế sát sinh và lấy chính những việc thiện ấy làm duyên tưởng niệm người đã mất.
Nếu cha mất, con dùng một phần tiền đáng lẽ mua quá nhiều đồ mã để giúp một người khó khăn rồi hồi hướng cho cha, ít nhất ngay trong đời sống hiện tại đã có một người thật sự được lợi ích.
Nỗi nhớ từ đó biến thành việc thiện. Đó là một cách tưởng niệm rất đẹp.
Đạo Giáo Có Dùng Giấy Tiền, Nhưng Không Đồng Nghĩa Càng Đốt Nhiều Càng Tốt
Trong Đạo giáo cổ truyền có những khoa nghi liên quan đến sớ điệp, giấy tiền, kim ngân và các biểu tượng dành cho thần minh hoặc phần âm. Nhưng những nghi thức này thuộc một hệ thống pháp sự cụ thể, có quy củ và ý nghĩa biểu tượng riêng.
Không nên lấy việc người dân mua một căn biệt thự giấy, vài chiếc xe giấy rồi đốt thật lớn để kết luận đó là toàn bộ quan niệm của Đạo giáo.
Đạo giáo truyền thống cũng coi trọng tu đức, hiếu tổ, làm thiện, giải kết và giữ sự hài hòa giữa người sống với người đã khuất. Nếu chỉ giữ việc đốt mà bỏ toàn bộ phần tu đức phía sau thì cũng giống như chỉ giữ cái vỏ của nghi lễ.
Người có hiểu biết về tâm linh càng không nên nghĩ rằng thế giới vô hình vận hành giống hệt xã hội người sống, có cùng loại tiền, cùng công nghệ và cùng nhu cầu tiêu dùng.
Nếu năm trước ta đốt điện thoại đời cũ, năm nay điện thoại đời mới thì phải chăng thế giới bên kia cũng đang chạy theo thị trường công nghệ của nhân gian? Chỉ riêng câu hỏi đó cũng đủ để ta hiểu rằng rất nhiều loại vàng mã hiện đại mang tính biểu tượng và thương mại nhiều hơn là một giáo lý tôn giáo cố định.
Muốn Báo Hiếu Người Đã Mất, Hãy Bắt Đầu Từ Việc Họ Từng Mong Cho Mình
Hãy thử nhớ lại khi cha mẹ còn sống, điều họ mong nhất là gì.
Có thật sự là sau này con phải đốt cho cha mẹ một căn nhà giấy rất lớn? Hay điều họ mong là con cái khỏe mạnh, biết sống, biết làm ăn, vợ chồng hòa thuận, anh em thương nhau?
Phần lớn cha mẹ cả đời làm lụng không phải để sau này con cái tổ chức tang lễ thật lớn cho mình. Họ làm vì muốn con mình sống tốt hơn.
Cho nên nếu muốn báo hiếu người đã khuất, điều đầu tiên có thể làm là sống đúng với điều tốt đẹp mà họ từng mong. Cha từng dạy phải giữ chữ tín, hãy sống có chữ tín. Mẹ từng thương người, hãy tiếp tục lòng thương ấy. Ông bà từng giữ gia đình đoàn kết, đừng để sau khi họ mất con cháu tan đàn xẻ nghé chỉ vì tài sản.
Đó cũng là một kiểu "hương hỏa". Hương trên bàn thờ cháy vài chục phút rồi tàn. Nhưng gia phong có thể cháy qua nhiều thế hệ.
Làm Việc Thiện Nhân Danh Người Đã Khuất
Có một cách tưởng nhớ rất có ý nghĩa: mỗi ngày giỗ hoặc ngày sinh của người đã mất, gia đình làm một việc tốt.
Không cần lớn. Có thể tặng vài phần cơm. Giúp một người già. Ủng hộ một hoàn cảnh khó khăn. Trồng một cái cây. Hỗ trợ một học sinh. Góp vào một việc thiện đáng tin cậy.
Sau đó thành tâm hồi hướng, xem việc ấy như món quà tưởng nhớ người đã mất.
Điều đặc biệt ở cách làm này là tình thương không kết thúc ở bàn thờ. Nó tiếp tục đi ra đời sống.
Một người đã mất nhưng nhờ ngày giỗ của họ, mỗi năm lại có thêm vài người được giúp. Sau mười năm, hai mươi năm, cái tên ấy đã vô tình trở thành nguyên nhân tạo ra rất nhiều điều lành.
Đó chẳng phải là một sự tiếp nối rất đẹp sao?
Báo Hiếu Người Đã Khuất Còn Là Hóa Giải Những Oán Kết Họ Để Lại
Có những gia đình sau khi cha mẹ mất mới bắt đầu tranh nhau đất. Lúc cha còn sống, các con vẫn ngồi cùng bàn. Cha vừa nằm xuống, anh em trở thành người dưng. Đến ngày giỗ, ai cũng nói thương cha nhưng chẳng ai chịu nói chuyện với nhau.
Nếu người đã khuất thật sự có thể nhìn thấy, có lẽ đây mới là điều khiến họ khó an nhất.
Một trong những cách báo hiếu rất lớn là không để tài sản của người đã mất trở thành nguyên nhân phá hỏng gia đình họ từng cố giữ. Nếu có thể nhường một chút mà giữ được tình thì đáng để cân nhắc. Nếu phải giải quyết quyền lợi thì giải quyết bằng pháp luật và sự công bằng, nhưng đừng biến người thân thành kẻ thù.
Có khi một cuộc hòa giải giữa anh em chính là lễ cầu siêu đẹp hơn rất nhiều mâm lễ. Bởi phần âm có được an hay không chúng ta khó kiểm chứng, nhưng phần dương hòa thuận thì ai cũng nhìn thấy.
Đừng Sát Sinh Thật Nhiều Rồi Gọi Đó Là Cầu Phước Cho Người Mất
Đây cũng là một nghịch lý thường gặp trong giỗ chạp.
Gia đình muốn làm phước cho người mất nhưng lại giết rất nhiều động vật để làm một mâm cỗ thật lớn. Mâm càng nhiều món càng cho rằng thể hiện lòng thành.
Nếu tin nhân quả thì cần nhìn lại điều này. Cầu người mất được nhẹ mà ngày tưởng niệm lại tạo thêm sát nghiệp có phù hợp hay không?
Không nhất thiết tất cả gia đình đều phải thay đổi tập tục ngay lập tức, nhưng hoàn toàn có thể tiết chế. Có thể cúng chay. Có thể làm mâm vừa đủ. Có thể bớt phần phô trương để dành một phần cho việc thiện.
Người chết không cần cả họ phải ăn uống linh đình đến mức lãng phí để chứng minh rằng mình thương họ. Tưởng nhớ không cần xa hoa. Tâm thành cũng không cần khoe.
Hồi Hướng Không Phải Chuyển Tiền Phước
Một số người lại nghĩ: vậy không đốt vàng mã thì tôi làm phước rồi "chuyển" toàn bộ phước ấy cho người chết. Cách hiểu này cũng cần điều chỉnh.
Hồi hướng không giống chuyển khoản ngân hàng. Không có chuyện ta có một trăm điểm phước rồi chuyển tám mươi điểm cho cha mẹ.
Hồi hướng là sau khi làm điều thiện, ta mở rộng tâm nguyện: mong thiện duyên ấy trở thành duyên lành cho người đã khuất và các chúng sinh có liên hệ. Chính việc không chấp công cho riêng mình đã là một sự tu tập.
Và quan trọng hơn, mỗi chúng sinh vẫn có nghiệp riêng. Người sống trợ duyên chứ không thay nghiệp hoàn toàn cho người chết.
Hiểu như vậy sẽ tránh được chuyện ai đó lợi dụng nỗi thương của gia đình để nói: phải bỏ bao nhiêu tiền làm lễ thì người mất mới được siêu. Không ai nên kinh doanh trên nỗi sợ ấy.
Người Đã Khuất Có Thật Sự Nhận Được Những Gì Ta Làm Không?
Đây là điều không nên khẳng định quá mức.
Các truyền thống tâm linh có những cách giải thích khác nhau về trạng thái sau khi chết. Phật giáo có những quan niệm về tái sinh và trong một số truyền thống có trung ấm. Đạo giáo có hệ thống hồn phách và âm giới. Tín ngưỡng dân gian lại có cách hình dung riêng về tổ tiên.
Nhưng không ai có thể chỉ bằng niềm tin cá nhân mà chứng minh chắc chắn người mất đang ở đâu và đã nhận được món gì.
Vì vậy, thay vì bận tâm quá nhiều rằng "họ có nhận được không", hãy chọn những việc mà ta biết chắc đang tạo lợi ích. Một việc thiện chắc chắn giúp được người đang sống. Một gia đình hòa thuận chắc chắn làm con cháu bớt khổ. Một lời xin lỗi chắc chắn có thể hóa giải một phần oán kết. Một cuộc sống tử tế chắc chắn giữ được danh dự gia đình.
Còn nếu những việc ấy đồng thời trở thành thiện duyên cho người đã khuất theo niềm tin của mình thì càng tốt.
Cha Mẹ Còn Sống Mới Là Lúc Báo Hiếu Quan Trọng Nhất
Bài viết nói về người đã mất, nhưng điều cần nhắc nhất lại dành cho người đang còn cha mẹ.
Đừng đợi. Đừng nghĩ còn nhiều thời gian. Đừng để đến khi cha mẹ nằm trên bàn thờ mới bắt đầu có tiền để mua đồ cho họ.
Hãy mua cho họ thứ cần khi họ còn dùng được. Đưa họ đi nơi muốn đi khi chân còn bước được. Nói lời yêu thương khi tai còn nghe được. Ngồi ăn cùng khi họ còn ngồi bên mình. Kiên nhẫn một chút khi họ già.
Có nhiều điều sau khi người thân mất đi, tiền không sửa lại được nữa. Vàng mã càng không sửa được.
Một trong những nỗi đau lớn nhất không phải là cha mẹ qua đời. Mà là khi họ qua đời rồi mình mới hiểu mình từng có quá nhiều cơ hội để thương nhưng đã nghĩ rằng "để mai".
Vàng Mã Có Thể Là Biểu Tượng, Nhưng Đừng Để Chữ Hiếu Chỉ Còn Trong Đống Tro
Nếu gia đình vẫn giữ tục vàng mã, có thể thực hiện trong chừng mực phù hợp, an toàn và tôn trọng truyền thống. Không cần vì đọc một bài viết mà về nhà tranh cãi với cha mẹ, ông bà rằng tất cả tập tục đều sai.
Đạo không nằm ở việc thắng một cuộc tranh luận. Quan trọng là hiểu.
Đốt thì biết mình đang thực hành một tập tục. Không đốt thì cũng không vì thế mà bất hiếu. Đừng đốt vì sợ. Đừng vay tiền để làm lễ. Đừng để khói bụi ảnh hưởng người khác. Đừng biến số lượng vàng mã thành cuộc thi giữa các gia đình. Và nhất là đừng nghĩ chỉ cần đốt đủ thì mọi trách nhiệm với người đã mất đã hoàn thành.
Báo hiếu sâu hơn nhiều. Báo hiếu là giữ lấy điều tốt người ấy từng để lại. Là sống sao để cha mẹ không mang tiếng vì mình. Là chăm người đang còn sống trong gia đình. Là anh em đừng vì di sản mà mất nhau. Là dùng nỗi nhớ để tạo thêm một việc lành.
Là khi đứng trước bàn thờ, không chỉ nói "con nhớ cha mẹ", mà còn có thể nói: "Con đang cố sống đàng hoàng như điều cha mẹ từng mong." Có lẽ đó là một lời khấn đẹp.
Kết Luận: Cuối Cùng, Người Đã Khuất Thật Sự Cần Gì?
Chúng ta không thể chắc chắn họ có cần tiền giấy hay không. Không thể chứng minh họ có nhận được căn nhà giấy hay chiếc xe giấy không.
Nhưng nếu tình thương giữa người sống và người chết có một ý nghĩa nào đó, thì có lẽ điều người đã khuất mong nhất không phải là chúng ta gửi thật nhiều tài sản sang thế giới của họ. Mà là đừng phá hỏng cuộc đời của mình sau khi họ rời đi.
Cha mẹ đã nuôi ta lớn để ta sống. Không phải để sau khi họ mất, ta sống trong mặc cảm. Tổ tiên tạo dựng gia đình để con cháu tiếp nối. Không phải để con cháu tranh giành nhau bên dưới bàn thờ của chính họ.
Vì vậy, muốn báo hiếu người đã khuất, đừng chỉ nghĩ đến vàng mã. Hãy nghĩ đến một bữa cơm dành cho người còn sống. Một việc thiện dành cho người đang khó. Một lời xin lỗi để gia đình bớt oán. Một nếp nhà tử tế để thế hệ sau còn tiếp tục.
Vàng mã cháy xong sẽ thành tro. Nhưng đức của con cháu, tình nghĩa của gia đình và những việc lành được làm nhân danh người đã mất có thể còn lại rất lâu.
Và nếu thật sự có một thế giới nơi người đi trước có thể nhìn về chúng ta, có lẽ đó mới là thứ khiến họ an lòng nhất.
BIÊN SOẠN: THẦY TRẦN KHƯƠNG
