Người xưa có một quan niệm rất sâu: muốn cầu phúc, trước hết phải sửa đức. Ngày nay, nhiều người nghe câu này thường nghĩ đó chỉ là lời khuyên đạo đức, giống như "hãy sống tốt rồi trời sẽ thương". Nhưng nếu nhìn kỹ hơn trong tư tưởng phương Đông, đặc biệt qua Đạo gia, Nho gia và quan niệm nhân quả, câu nói ấy chứa một nguyên lý rất quan trọng: con người muốn nhận được bao nhiêu thì trước hết phải có khả năng gánh được bấy nhiêu.
Có Được Và Giữ Được Là Hai Chuyện Khác Nhau
Có tiền chưa chắc giữ được tiền. Có danh chưa chắc giữ được danh. Có quyền chưa chắc dùng được quyền đúng cách. Có cơ hội lớn chưa chắc đã là điều tốt nếu nội lực của một người chưa tương xứng. Bởi vậy người xưa mới nói đến bốn chữ rất nổi tiếng: "Đức dày tải vật." Có thể hiểu đơn giản rằng đức đủ dày thì mới gánh được vật lớn, phước lớn, tài lớn và trách nhiệm lớn.
Chúng ta thường chỉ nhìn thấy phần "có được", nhưng người xưa lại rất quan tâm đến phần "giữ được". Hai chuyện đó hoàn toàn khác nhau.
Một người bất ngờ có rất nhiều tiền nhưng tâm tham quá lớn, họ có thể dùng chính đồng tiền ấy để làm hỏng mình. Một người có quyền lực nhưng thiếu lòng tự trọng và nguyên tắc, quyền lực ấy rất dễ biến thành cơ hội tạo thêm nghiệp. Một người có danh tiếng nhưng cái tôi quá lớn, danh tiếng càng tăng thì ngã mạn càng tăng. Thứ tưởng là phước cuối cùng lại trở thành cái duyên đưa họ đến họa.
Cho nên, người xưa không chỉ hỏi "tôi có được phúc hay không", mà còn hỏi một câu khó hơn: "Đức của tôi có đủ để chứa phúc ấy không?"
Cầu Phúc Không Phải Xin Thêm, Mà Là Chuẩn Bị Mình Cho Thứ Sắp Đến
Ngày nay khi nói đến cầu phúc, người ta thường hình dung đến việc đi chùa, đi miếu, thắp hương, dâng lễ, khấn xin gia đạo bình an, công việc thuận lợi, tài lộc tăng trưởng. Những nhu cầu ấy rất bình thường. Nhưng trong tinh thần đạo học cổ truyền, nghi lễ không phải bước đầu tiên. Bước đầu tiên là xét mình.
Tại sao vậy? Bởi nếu một người ngày nào cũng cầu tài nhưng làm ăn thiếu chữ tín, thì tài đến cũng khó bền. Nếu cầu gia đình hòa thuận nhưng miệng luôn nói lời cay nghiệt, thì lời cầu và hành vi đang đi hai hướng ngược nhau. Nếu cầu con cái thành đạt nhưng chính cha mẹ sống không có nguyên tắc, đứa trẻ sẽ học từ hành vi trước khi học từ lời khuyên. Nếu cầu bình an mà ngày nào cũng gây bất an cho người khác, thì bản thân mình đang gieo một loại nhân khác với thứ quả mình muốn nhận.
Nói một cách rất đời, cầu là mong quả, sửa đức là sửa nhân. Người không hiểu thường chăm vào quả. Người hiểu đạo quay lại xem nhân.
Muốn được người khác tin thì sửa chữ tín. Muốn có hòa khí thì sửa cách nói chuyện. Muốn tài lộc bền thì sửa lòng tham và cách sử dụng tiền. Muốn người khác kính trọng thì trước hết sửa cách mình đối xử với những người yếu thế hơn mình.
Khi ấy, việc cầu phúc không còn là một cuộc mặc cả với thần linh, mà trở thành quá trình tự hoàn thiện.
"Đức Dày Tải Vật" Không Phải Câu Nói Để Trang Trí
Bốn chữ "đức dày tải vật" có nguồn gốc từ tư tưởng Kinh Dịch. "Địa thế khôn, quân tử dĩ hậu đức tải vật", nghĩa là đất có tính dày, có sức chứa và nâng đỡ vạn vật; người quân tử cũng nên bồi đắp đức hạnh đủ sâu để có thể gánh vác mọi thứ.
Hình ảnh này rất hay. Đất không tranh với cây, nhưng cây nào cũng phải mọc trên đất. Đất không khoe mình nuôi dưỡng, nhưng vạn vật đều nhờ đất mà sống. Đất thấp mà không thấp kém. Đất chịu được sức nặng vì nó dày.
Con người cũng vậy. Người có đức không nhất thiết là người lúc nào cũng nói đạo lý. Họ thể hiện qua cách hành xử. Có lợi vẫn biết điểm dừng. Có quyền vẫn không chèn ép. Có tiền vẫn không khinh người. Bị xúc phạm vẫn biết giữ giới hạn. Thành công vẫn nhớ người từng giúp mình. Đó chính là "độ dày" của một con người.
Có người rất thông minh nhưng đức mỏng. Khi cơ hội đến, họ dùng trí thông minh để lách, để chiếm lợi, để thao túng. Có người rất có năng lực nhưng không chịu được quyền lực. Khi ngồi vào vị trí cao, họ bắt đầu xem thường người khác. Có người lúc nghèo rất tử tế, nhưng vừa có tiền đã thay đổi.
Không phải tiền làm họ xấu. Tiền chỉ cho họ đủ điều kiện để phần bên trong lộ ra. Cho nên đôi khi một người chưa có nhiều không hẳn là bất hạnh. Có thể cuộc đời đang cho họ thời gian để trưởng thành trước khi gánh thứ lớn hơn.
Phúc Lớn Mà Đức Mỏng Đôi Khi Lại Thành Họa
Đây là điều nghe hơi nghịch lý. Phúc chẳng phải là điều tốt sao? Tại sao phúc lại có thể thành họa?
Bởi bất kỳ thứ gì vượt quá khả năng chứa của con người đều có thể gây mất cân bằng. Một đứa trẻ được cho quá nhiều tiền khi chưa hiểu giá trị lao động có thể sinh hư. Một người đột nhiên nổi tiếng khi tâm chưa đủ vững có thể sống lệ thuộc vào lời khen. Một người được trao quyền quá lớn khi chưa biết tự kiểm soát có thể dùng quyền đó sai cách.
Không phải tài, danh hay quyền có vấn đề. Vấn đề là cái bình chưa đủ lớn mà nước đổ vào quá nhiều.
Người xưa vì vậy mới chú trọng sửa đức trước khi cầu phúc. Họ hiểu rằng phúc không chỉ cần đến, mà cần ở lại. Muốn phúc ở lại thì phải có thứ giữ nó. Thứ ấy không phải khóa két sắt mà là đức.
Đức giữ tài bằng chữ tín. Đức giữ danh bằng sự khiêm nhường. Đức giữ gia đình bằng lòng bao dung. Đức giữ quyền bằng sự công bằng. Đức giữ phước bằng lòng biết ơn.
Một người càng được nhiều mà càng biết mình đang được nâng đỡ bởi rất nhiều nhân duyên thì phước càng dễ bền. Ngược lại, càng được nhiều càng cho rằng tất cả là do mình giỏi, rất dễ sinh ngã mạn. Và ngã mạn thường là cửa đầu tiên khiến phước bắt đầu rò rỉ.
Tại Sao Người Xưa Cầu Phúc Lại Thường Làm Việc Thiện Trước?
Trong nhiều tập tục truyền thống, trước những việc lớn như thi cử, xây nhà, cưới hỏi, khai trương, người ta thường làm việc thiện, bố thí, phóng sinh theo cách phù hợp, giúp người nghèo hoặc sửa sang cầu đường. Nếu bỏ qua phần mê tín phát sinh về sau, tinh thần gốc rất đáng suy ngẫm.
Con người chuẩn bị cho việc lớn bằng việc tạo nhân lành. Không phải vì làm vài việc thiện rồi thần linh mắc nợ mình. Mà bởi mỗi lần cho đi, tâm tham được giảm một chút. Mỗi lần giúp người, mình học cách nhìn ra ngoài lợi ích riêng. Mỗi lần biết nhường, cái tôi bớt cứng. Quá trình ấy vừa tạo thuận duyên bên ngoài, vừa sửa con người bên trong.
Một người trước khi bước vào cơ hội lớn mà biết sửa mình sẽ khác với một người chỉ chăm chăm muốn lấy thêm. Đó là lý do người xưa nói cầu phúc nhưng thực chất lại chú trọng tu đức.
Phúc là quả. Đức là nền. Không có nền, quả lớn đến đôi khi cũng không giữ được.
Sửa Đức Không Phải Làm Những Việc Cao Siêu
Nghe đến tu đức, nhiều người tưởng phải làm chuyện thật lớn. Thật ra, đức thường nằm trong những chỗ rất nhỏ và ít ai nhìn thấy.
Có tiền trả nợ đúng hẹn là đức. Biết ơn người từng giúp mình khi mình khó khăn là đức. Không nói xấu người khác dù mình có đủ chuyện để nói cũng là đức. Có quyền quyết định nhưng không lợi dụng người yếu hơn là đức. Làm ăn có cơ hội gian dối mà vẫn chọn ngay thẳng là đức. Cha mẹ già chậm chạp, mình biết kiên nhẫn hơn một chút cũng là đức. Được lợi nhưng biết chừa đường sống cho người khác là đức.
Đức không nằm ở việc người khác có nhìn thấy hay không. Trái lại, có những thứ càng không ai biết càng thể hiện rõ phẩm chất. Người chỉ làm điều tốt khi có người nhìn thì đang xây hình ảnh. Người vẫn giữ nguyên tắc khi chẳng ai biết mới thật sự đang sửa mình.
Tại Sao Có Người Cầu Rất Nhiều Nhưng Cuộc Đời Vẫn Không Thay Đổi?
Có thể vì họ đang cố sửa hoàn cảnh nhưng chưa sửa con người tạo ra hoàn cảnh đó.
Một người liên tục gặp xung đột trong các mối quan hệ nhưng không bao giờ nhìn lại cách giao tiếp của mình. Họ cầu gặp người tốt hơn, nhưng tính khí vẫn vậy. Đổi người rồi câu chuyện cũ lại lặp lại.
Một người làm ăn thất bại nhiều lần nhưng cứ nghĩ mình thiếu vận, thiếu quý nhân, thiếu phong thủy. Trong khi nguyên nhân lại là thiếu kỷ luật, quản trị yếu hoặc quá tham lợi nhuận.
Nếu cứ dùng hai chữ "vận số" để né trách nhiệm thì lễ lớn đến đâu cũng không sửa được.
Đây cũng chính là lý do quan niệm sửa đức rất thực tế. Sửa đức nghĩa là quay vào phần mình có thể thay đổi. Còn những thứ không thể kiểm soát thì để nhân duyên vận hành.
Đức Càng Dày, Phúc Đến Càng Ít Làm Con Người Biến Dạng
Đây có lẽ mới là ý nghĩa sâu nhất của "đức dày tải vật". Người có đức không chỉ dễ tạo phước. Quan trọng hơn, họ biết cách sống với phước.
Khi giàu, họ không để tiền khiến mình kiêu. Khi có địa vị, họ không quên cách nói chuyện với người bình thường. Khi thành công, họ nhớ người đã từng giúp đỡ. Khi con cái giỏi giang, họ không dùng con để hơn thua với người khác. Khi cuộc sống thuận lợi, họ vẫn biết rằng mọi thứ vô thường và không ai đứng mãi trên đỉnh.
Đó là người đủ sức "tải vật". Cái họ chứa không chỉ là tiền bạc hay danh vọng. Họ chứa được cả thuận cảnh mà không đánh mất bản thân. Đó mới khó.
Nhiều người chịu được nghèo nhưng không chịu được giàu. Chịu được thất bại nhưng không chịu được thành công. Khi chưa có gì thì rất khiêm nhường, có chút thành tựu liền thay đổi.
Vậy nên nghịch cảnh kiểm tra sức chịu đựng, còn thuận cảnh kiểm tra đức.
Kết Luận: Muốn Cầu Phúc, Trước Hết Hãy Hỏi Mình Có Đủ Đức Để Giữ Phúc Không
Cầu phúc không sai. Ai cũng mong cha mẹ khỏe mạnh, con cái bình an, công việc thuận lợi và cuộc sống ngày càng tốt hơn.
Nhưng thay vì chỉ hỏi "bao giờ phúc đến?", có lẽ nên hỏi thêm một câu: Nếu phúc đến hôm nay, mình đã sẵn sàng để giữ nó chưa? Nếu tiền đến, mình có dùng tiền tử tế không? Nếu quyền đến, mình có giữ được công bằng không? Nếu danh đến, mình có giữ được khiêm nhường không? Nếu người tốt đến, mình có biết trân trọng họ không? Nếu cuộc đời cho mình những điều từng cầu xin, mình có biết đủ hay lại lập tức muốn nhiều hơn?
Đây chính là chỗ mà "sửa đức" đi trước "cầu phúc". Người xưa không ngây thơ đến mức tin chỉ cần sống tốt là mọi chuyện lập tức thuận lợi. Họ hiểu đời có thiên thời, địa lợi, nhân duyên và vô số yếu tố khác. Nhưng có một thứ nằm trong tay con người nhiều nhất, đó là cách mình sống.
Sửa được cái đó, dù chưa chắc tránh được mọi nghịch cảnh, nhưng ít nhất khi phúc đến mình không làm hỏng phúc; khi họa đến mình không tự làm họa lớn thêm.
Và có lẽ đó mới là cái phúc lớn nhất của một người. Không phải cầu gì được nấy. Mà là đức đủ dày để khi cuộc đời trao cho mình điều gì, mình cũng biết cách đón nhận mà không đánh mất chính mình.
>> BIÊN SOẠN: THẦY TRẦN KHƯƠNG
