Có những ngôi nhà bàn thờ lúc nào cũng nghi ngút khói hương. Sáng thắp, tối thắp. Ngày rằm, mùng một không bao giờ quên. Lễ vật đủ đầy, hoa quả tươm tất, bàn thờ sạch sẽ, trang nghiêm. Nhìn vào, ai cũng nghĩ đây là một gia đình rất coi trọng tổ tiên, rất có tín ngưỡng, rất giữ đạo hiếu.
Nhưng bước ra khỏi gian thờ vài mét, vợ chồng cãi nhau. Cha mẹ con cái lạnh nhạt. Anh em ruột vì tiền bạc mà không nhìn mặt. Có người vừa chắp tay trước bàn thờ xong, quay xuống đã quát mắng người thân. Có người cúng giỗ rất lớn nhưng cha mẹ còn sống thì lại thiếu một lời hỏi han tử tế.
Vậy rốt cuộc, chúng ta đang thờ điều gì? Thờ tổ tiên, hay chỉ đang thờ một hình thức? Đây là câu hỏi nghe hơi nặng, nhưng rất đáng để suy ngẫm.
Bởi đạo thờ cúng tổ tiên của người Việt, nếu hiểu cho đúng, chưa bao giờ chỉ nằm ở nén hương. Nén hương chỉ là biểu tượng. Cái gốc của việc thờ là nhớ nguồn, biết ơn và sống sao cho không hổ thẹn với người đi trước. Nếu bàn thờ có hương mà trong nhà không có hòa khí, thì phần quan trọng nhất của đạo hiếu đã bị bỏ quên.
Thờ Tổ Tiên Không Phải Chỉ Là Thờ Người Đã Mất
Nhiều người vô tình biến việc thờ cúng thành chuyện dành riêng cho người đã khuất. Đến ngày giỗ thì làm mâm cơm thật lớn, đốt hương thật nhiều, khấn thật lâu. Nhưng cha mẹ còn sống thì ít khi hỏi họ có khỏe không, đang cần điều gì, trong lòng có vui không.
Đó là một nghịch lý rất phổ biến. Người đã mất, chúng ta nhớ. Người đang sống bên cạnh, chúng ta lại xem là hiển nhiên.
Trong khi nếu nói về đạo hiếu, thì người cần được đối xử tử tế đầu tiên chính là cha mẹ còn hiện tiền. Một người có thể cúng tổ tiên đủ lễ, nhưng nếu đối với cha mẹ còn sống mà vô tâm, cay nghiệt hoặc thiếu trách nhiệm thì việc thờ cúng ấy rất khó gọi là trọn vẹn.
Hiếu không nằm ở mâm cao cỗ đầy. Hiếu nằm trong cách nói chuyện mỗi ngày. Là khi cha mẹ già đi, mình bớt một chút nóng nảy. Là khi họ chậm chạp, mình bớt một chút sốt ruột. Là khi họ lặp lại một câu chuyện cũ, mình vẫn đủ kiên nhẫn để nghe.
Có khi một bữa cơm nóng nấu cho mẹ còn có giá trị hơn rất nhiều mâm cúng lớn sau này. Có khi một lần đưa cha đi khám bệnh còn thiết thực hơn hàng trăm nén hương thắp trong ngày giỗ. Bởi người sống còn cảm nhận được tình thương. Đừng để đến khi họ mất rồi mới bắt đầu nói hai chữ "nhớ thương".
Tổ Tiên Cần Gì Ở Con Cháu?
Nếu nhìn dưới góc độ tín ngưỡng truyền thống, người ta tin rằng tổ tiên mong con cháu bình an, đoàn kết và biết giữ gia phong. Dù tin theo nghĩa tâm linh hay chỉ nhìn ở góc độ văn hóa, tinh thần ấy vẫn rất rõ: điều làm vẻ vang cho tổ tiên không phải là mâm cúng lớn bao nhiêu, mà là con cháu sống thế nào.
Một gia đình có con cháu biết trên biết dưới, anh em biết nhường nhau, vợ chồng biết tôn trọng nhau, con cái biết hiếu kính cha mẹ, đó mới là một gia đình giữ được hương hỏa đúng nghĩa.
Hương trên bàn thờ có thể tắt sau vài chục phút. Nhưng "hương" của gia phong phải cháy trong cách sống của con cháu qua nhiều thế hệ.
Người xưa nói "đức lưu quang", tức là đức hạnh có thể lưu truyền. Một người sống tử tế không chỉ tạo ảnh hưởng cho chính mình, mà còn tạo nếp cho con cháu. Ngược lại, nếu trong nhà thường xuyên tranh chấp, nói xấu, bất hiếu, hơn thua, thì dù bàn thờ có đẹp đến đâu, cái gốc của gia đạo vẫn đang suy.
Hòa Khí Mới Là Loại Hương Khó Thắp Nhất
Thắp một nén hương rất dễ. Giữ hòa khí mới khó. Bởi nén hương chỉ cần một que diêm. Hòa khí lại cần nhẫn, cần hiểu, cần biết lùi, cần biết bỏ cái tôi xuống đúng lúc.
Có những gia đình không thiếu tiền nhưng thiếu hòa khí. Người nào cũng cho mình đúng. Không ai chịu nhường. Một chuyện nhỏ có thể kéo dài thành mâu thuẫn nhiều năm. Anh em vì một miếng đất mà mất nhau. Vợ chồng vì vài câu nói mà lạnh nhạt. Cha mẹ và con cái vì khoảng cách thế hệ mà dần không còn chia sẻ.
Rồi đến ngày giỗ, tất cả lại đứng trước cùng một bàn thờ. Hương vẫn cháy. Nhưng lòng người đã xa nhau.
Nếu tổ tiên có thể nhìn thấy cảnh đó, liệu các bậc tiền nhân vui vì mâm cúng lớn, hay buồn vì con cháu không còn thương nhau? Đây mới là điều đáng nghĩ.
Một gia đình thực sự có phước không phải là gia đình không bao giờ có mâu thuẫn. Mâu thuẫn là chuyện bình thường khi nhiều con người khác nhau sống chung. Nhưng gia đình có phước là gia đình biết cách giải quyết mâu thuẫn mà không biến người thân thành kẻ thù.
Có thể bất đồng, nhưng đừng tuyệt tình. Có thể giận, nhưng đừng dùng lời nói phá nát nhân duyên. Có thể tranh luận, nhưng đừng quên người đang đứng trước mặt mình là người một nhà.
Giữ được điều ấy khó hơn thắp hương rất nhiều. Nhưng đó mới là đạo.
Đừng Để Bàn Thờ Trở Thành Nơi Cầu Xin
Một sai lầm khác là nhiều người xem bàn thờ như một nơi để xin. Xin tài, xin lộc, xin cho con đậu đạt, xin công việc thuận lợi, xin tránh tai nạn, xin gia đình bình an.
Không có gì sai khi con người gửi gắm những mong cầu của mình. Nhưng nếu ngày nào cũng cầu "gia đạo bình an" mà chính mình lại là người tạo bất an trong gia đình, thì lời cầu đó rất mâu thuẫn.
Muốn nhà an, trước hết lời nói phải an. Muốn con cái có phước, cha mẹ phải gieo nếp sống có phước. Muốn anh em hòa thuận, mình phải biết bỏ bớt một phần hơn thua. Muốn tổ tiên gia hộ, trước hết con cháu phải sống sao cho xứng đáng với nề nếp của tổ tiên.
Không thể vừa thắp hương cầu hòa khí, vừa bước xuống bàn thờ là mắng vợ, trách chồng, chê con, giận cha mẹ. Không thể vừa khấn xin phước, vừa mỗi ngày tạo thêm khẩu nghiệp.
Nếu có một sự "linh ứng" đáng mong nhất từ việc thờ cúng, thì có lẽ đó chính là sau mỗi lần đứng trước bàn thờ, con người biết tự hỏi mình: hôm nay mình đã sống xứng đáng với người đi trước chưa?
Đạo Hiếu Không Nằm Ở Kích Thước Bàn Thờ
Có những ngôi nhà bàn thờ rất lớn nhưng lòng người rất nhỏ. Cũng có những gia đình bàn thờ đơn sơ, chỉ vài chén nước, một bình hoa, nhưng cả nhà sống với nhau rất có tình. Vậy nơi nào mới thực sự có đạo?
Trang nghiêm bàn thờ là điều nên làm. Sạch sẽ, thành kính, đúng lễ là sự biểu hiện của lòng tôn trọng. Nhưng tuyệt đối đừng nhầm hình thức với cốt lõi.
Bàn thờ lớn không thay được lòng hiếu. Lễ vật nhiều không thay được sự biết ơn. Khói hương dày không che được những bất hòa trong nhà.
Một người thực sự kính tổ tiên sẽ biết giữ danh dự gia đình bằng cách sống ngay thẳng. Biết không làm điều thất đức để cha mẹ mang tiếng. Biết không vì lợi ích mà quay lưng với anh em. Biết giáo dục con cái sống có tình nghĩa. Đó mới là thờ tổ tiên bằng chính cuộc đời mình.
Phong Thủy Của Bàn Thờ Không Tách Khỏi Phong Thủy Của Lòng Người
Nhiều người rất quan tâm hướng bàn thờ, vị trí, kích thước, ngày giờ an vị. Những yếu tố phong thủy truyền thống có giá trị của nó. Nhưng nếu chỉ chăm chăm vào hướng mà quên người thì rất dễ rơi vào phần ngọn.
Một bàn thờ đúng hướng đặt trong một ngôi nhà đầy tiếng cãi vã có thể nào tự tạo ra hòa khí được không? Một vật phẩm đẹp đặt cạnh bàn thờ có thể nào thay được một lời xin lỗi? Một nghi thức cầu an có thể nào thay thế việc cha mẹ và con cái ngồi xuống nói chuyện với nhau? Không.
Phong thủy của gia đình trước hết nằm ở người. Một người biết nhường sẽ làm khí trong nhà dịu xuống. Một người biết nói lời tử tế sẽ làm bữa cơm ấm hơn. Một người biết xin lỗi có thể cứu một mối quan hệ khỏi đổ vỡ. Một người biết giữ chữ hiếu có thể làm nếp nhà thay đổi qua cả một thế hệ.
Đó chính là loại phong thủy khó nhìn thấy nhưng ảnh hưởng lâu dài nhất.
Mỗi Bữa Cơm Hòa Thuận Cũng Là Một Lần "Cúng Tổ Tiên"
Nghe có vẻ lạ, nhưng hãy thử nghĩ. Nếu điều tổ tiên mong nhất là con cháu được yên ổn, thì một bữa cơm mọi người ngồi với nhau vui vẻ chẳng phải rất đáng quý sao?
Nếu người đi trước mong gia đình không tan đàn xẻ nghé, thì một lần anh em bỏ được chuyện cũ để bắt tay nhau chẳng phải là một sự báo hiếu rất lớn sao? Nếu cha mẹ mong con cháu trưởng thành, thì việc mình sống tử tế, làm việc đàng hoàng, không gây họa cho gia đình chẳng phải chính là lễ vật đẹp nhất sao?
Không phải mọi sự thờ cúng đều nằm trên bàn thờ. Có những nén hương được thắp bằng cách sống. Có những mâm lễ được dâng bằng lòng tử tế. Có những lời khấn không cần nói thành tiếng, mà được thể hiện qua việc mình sống sao cho người đã khuất nếu nhìn thấy cũng có thể an lòng.
Người Còn Sống Mới Là "Bàn Thờ" Khó Chăm Nhất
Chăm bàn thờ dễ hơn chăm một mối quan hệ. Bàn thờ không cãi lại. Cha mẹ thì có lúc khó tính. Vợ chồng có lúc bất đồng. Anh em có lúc tranh chấp. Con cái có lúc làm mình thất vọng.
Cho nên đạo hiếu thật sự không nằm ở những lúc mọi thứ thuận lợi. Nó nằm ở những lúc khó chịu nhất mà mình vẫn biết giữ chừng mực.
Khi cha mẹ nói điều mình không thích, mình có còn giữ được lễ không? Khi anh em tranh chấp, mình có còn nhớ nghĩa không? Khi vợ chồng giận nhau, mình có còn nhớ tình không? Khi con cái sai, mình dạy bằng trí tuệ hay bằng cơn sân?
Đó mới là những lúc chữ "đạo" được kiểm nghiệm. Không phải trước bàn thờ. Mà ngay trong gian bếp, phòng khách và những câu chuyện đời thường.
Kết Luận: Thắp Hương Cho Tổ Tiên, Đừng Quên Thắp Hòa Khí Cho Người Sống
Thờ cúng tổ tiên là một nét đẹp rất sâu của văn hóa Việt Nam. Không cần phủ nhận nghi lễ. Cũng không cần xem nhẹ bàn thờ. Nhưng càng trân trọng nghi lễ, càng phải hiểu điều mà nghi lễ muốn nhắc mình.
Mỗi lần thắp hương là một lần nhớ rằng mình từ đâu mà có. Mỗi lần đứng trước bàn thờ là một lần tự nhắc rằng đời người rất ngắn. Người hôm nay còn đang tranh hơn thua với mình, mai chưa chắc còn ngồi đó. Cha mẹ hôm nay còn khỏe, vài năm nữa chưa chắc còn đủ sức để nghe mình nói. Anh em hôm nay còn giận nhau vì tiền, đến lúc một người mất đi rồi, có khi số tiền ấy chẳng còn nghĩa gì.
Hiểu vô thường thì sẽ biết quý hòa khí. Hiểu nhân quả thì sẽ biết giữ lời nói. Hiểu đạo hiếu thì sẽ không chỉ chăm người đã mất mà quên người còn sống.
Bởi vậy, bàn thờ có hương mỗi ngày là điều đẹp. Nhưng nếu muốn việc thờ cúng thật sự có ý nghĩa, hãy để trong nhà còn có một thứ hương khác: hương của tình thân, của lòng biết ơn, của sự nhường nhịn và hòa khí.
Nén hương trên bàn thờ rồi sẽ tàn. Nhưng nếu giữ được cái tình giữa những người đang sống, thì hương ấy có thể truyền từ đời này sang đời khác. Và có lẽ, đó mới là cách thờ tổ tiên sâu sắc nhất.
>> BIÊN SOẠN: THẦY TRẦN KHƯƠNG
